Trong nhà vừa có người mất, việc dồn tới cùng lúc và ai cũng có một câu nhắc: chỗ này phải kiêng, chỗ kia không được làm. Người bảo thế này, người bảo thế khác, mà tang quyến thì đang mệt và đang đau, chẳng còn sức đâu mà cân nhắc đúng sai.
Bài này gom lại những điều nhà có tang thường phải kiêng, xếp theo thứ tự việc diễn ra từ lúc khâm liệm cho tới ngày mãn tang. Với mỗi điều, ngoài chuyện dân gian nói gì, có thêm một dòng về chỗ đứng thực tế của nó, để gia đình biết cái nào nên giữ, cái nào tuỳ nhà, và cái nào giữ quá tay thì hại nhiều hơn lợi.
Ba nhóm kiêng kỵ, đừng gộp làm một
Chỗ khiến người ta rối là gộp hết mọi điều kiêng vào một rổ rồi sợ đều như nhau. Thực ra chúng không cùng loại.
Ba nhóm kiêng kỵ và cách ứng xử với từng nhóm
| Nhóm | Gồm những gì | Nên làm sao |
|---|---|---|
| Có gốc thực tế | Giữ chó mèo tránh xa thi hài, không để nước mắt rơi vào thi hài lúc khâm liệm, giữ nhang đèn không tắt, thay hoa héo | Giữ. Bỏ đi thì thiệt thật chứ không phải thiệt vía |
| Thuần tín ngưỡng | Ăn chay 49 ngày, kiêng ra mộ khi chưa qua thất, kiêng một số món ăn, xem giờ nhập quan | Tuỳ nhà và tuỳ đạo. Theo được thì lòng yên hơn, không theo cũng không sao |
| Giữ quá tay thì hại | Cấm con cháu ở xa về chịu tang vì tuổi xung, đốt vàng mã quá nhiều, thức trắng nhiều đêm liền cho đủ lễ | Nới ra. Không có tục nào bắt người sống phải kiệt sức hay phải xa mặt người thân lần cuối |
1. Kiêng lúc khâm liệm và nhập quan
Đây là lúc nhiều điều kiêng dồn vào nhất, và cũng là lúc nhà rối nhất.
Không để nước mắt rơi vào thi hài. Dân gian cho rằng người mất sẽ khó siêu thoát và con cháu về sau gặp chuyện. Nhìn theo lẽ thường thì điều kiêng này giữ cho thi hài được sạch trong lúc làm lễ, và giữ một khoảng cách để người khâm liệm làm việc. Người nhà quá xúc động thường được khuyên đứng lùi ra một chút, không phải vì bị đuổi mà vì lý do đó.
Giữ trật tự, không gào khóc thành tiếng lớn. Không phải cấm khóc. Chỉ là lúc khâm liệm cần yên để người làm lễ đọc và làm cho đúng.
Không chụp ảnh, không quay phim. Điều này ngày nay bị phản ứng nặng hơn cả các điều kiêng cũ. Tuyệt đối không đưa lên mạng xã hội.
Cha mẹ tránh đưa tang con. Lệ xưa cho rằng người trên không đưa người dưới. Nhiều nhà nay không giữ nữa, nhưng nếu ông bà cha mẹ đã quá yếu thì việc tránh đi cũng là điều nên.
2. Kiêng để chó mèo lại gần thi hài
Đây là điều kiêng được nhắc nhiều nhất và cũng bị hiểu sai nhiều nhất. Chuyện dân gian kể rằng nếu chó, nhất là mèo, nhảy qua người đã mất thì xảy ra hiện tượng gọi là quỷ nhập tràng.
Phần cần giữ nằm ở chỗ khác. Một con vật nhảy lên thi hài là chuyện không ai muốn thấy, và giữa lúc nhà đông người, chỉ cần một tiếng hét là cả đám tang nhốn nháo. Vì thế nhà có tang vẫn nên nhốt chó mèo sang chỗ khác trong suốt mấy ngày, và phân công người trông linh cữu cả ngày lẫn đêm.
Giữ điều kiêng này thì không mất gì, nên cứ giữ. Chỉ đừng để nỗi sợ quỷ nhập tràng làm cả nhà thêm hoảng.
3. Ai trong nhà nên tránh có mặt lúc nhập quan
Lệ chung khuyên người cao tuổi, phụ nữ đang mang thai và người đang ốm yếu thì tránh dự lễ nhập quan cùng lễ hạ huyệt. Cách giải thích cũ là sợ nhiễm hơi lạnh toát ra từ người đã mất.
Lý do đủ để giữ thì nằm ở chỗ dễ thấy hơn: nhà tang lễ đông, không gian kín, khói nhang dày, thời gian làm lễ kéo dài và ai cũng đứng nhiều. Người yếu sức ở trong đó lâu thì mệt thật.
Nhưng đây cũng là chỗ nhiều nhà giữ quá tay. Lấy lý do tuổi xung hay đang mang thai để ngăn một người con ở xa về nhìn mặt cha mẹ lần cuối là cái mất lớn hơn nhiều so với cái được. Cách dung hoà mà nhiều gia đình chọn: người đó vẫn về, vẫn chịu tang, chỉ không đứng sát lúc nhập quan và hạ huyệt, ra ngoài nghỉ khi thấy mệt.
4. Di vật của người mất
Lệ kiêng dùng lại quần áo, chăn gối và đồ dùng thân thuộc của người đã khuất. Nhiều nhà đem hoá cùng vàng mã trong tuần đầu.
Phần lớn chuyện này nằm ở lòng người ở lại chứ không ở điềm gở. Nhìn lại cái áo quen thuộc mỗi ngày là mỗi ngày một lần đau, nên người xưa gom lại xử lý một lần cho dứt. Nhà nào muốn giữ một vài món làm kỷ niệm thì cứ giữ, không có gì phải sợ.
Chỗ nên cân nhắc là chuyện hoá đồ. Đốt nhiều trong nhà phố hoặc chung cư vừa tốn kém vừa là chuyện an toàn cháy nổ. Nhiều chùa hiện cũng khuyên giảm bớt phần vàng mã và chuyển sang làm việc thiện hồi hướng cho người mất.
5. Bàn thờ vong: hương, đèn và hoa
Người mới mất được lập một bàn thờ riêng, không thờ chung với bàn thờ gia tiên cho tới khi mãn tang. Trên bàn thờ đó có ba thứ nhà phải trông suốt mấy ngày tang.
Hương và đèn không được để tắt trong thời gian quàn. Điều kiêng này thực tế đến mức không cần giải thích thêm: nhà cắt cử người thay nhau trông, và chuẩn bị sẵn nhang dự phòng.
Hoa trên bàn thờ kiêng màu đỏ và các màu rực. Đây là điều thống nhất ở mọi vùng. Trong 151 mẫu hoa viếng shop đang giao, không mẫu nào lấy đỏ làm tông, và hoa cắm bàn thờ vong cũng theo đúng nếp đó. Nhà nào muốn đặt sẵn một bình cho bàn thờ thì giỏ hoa là dáng gọn và dễ kê nhất.
Kiêng để hoa héo rũ trên bàn thờ. Hoa tàn mà vẫn để nguyên bị coi là thất kính. Việc này không cần thay cả bình, chỉ cần mỗi sáng nhặt bỏ bông hỏng và thay nước.
Hoa cắm bàn thờ người mới mất
| Loài hoa | Nên hay tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Cúc vàng, cúc trắng | Nên | Loài quen dùng nhất, mang ý tưởng nhớ, lại bền và chịu nóng tốt |
| Huệ ta | Nên | Dáng thẳng, hương thanh, được dùng trên ban thờ từ lâu đời |
| Sen | Nên | Hợp bàn thờ nhà Phật, mang ý thanh cao |
| Ly trắng | Nên | Bông lớn, dáng trang trọng, hương nhẹ vừa phải |
| Lan trắng | Nên | Giữ dáng được nhiều ngày, đỡ công thay |
| Hoa màu đỏ, hồng cánh sen, cam rực | Tránh | Màu của hỷ sự, sai hoàn toàn với không khí tang |
| Hoa đã héo hoặc rụng cánh | Tránh | Để nguyên trên bàn thờ bị coi là thất kính |
| Hoa hương quá gắt trộn nhiều loài | Cân nhắc | Bàn thờ đặt trong phòng kín, hương hoa hoà khói nhang dễ gây ngột |
6. Hoa khách gửi tới: giữ bao lâu và xong tang thì xử lý ra sao
Phần này ít nơi nói tới, nhưng nhà nào có tang cũng gặp, nhất là khi hoa viếng gửi tới nhiều.
Trong mấy ngày tang. Kệ hoa khách gửi dựng ở đâu thì để yên ở đó, nhà không phải xoay xở gì thêm. Việc duy nhất nên làm là nhặt bỏ những bông đã hỏng ở mặt trước, vì kệ đứng ngay lối vào, ai tới cũng nhìn thấy. Trời nóng thì tránh kê kệ dưới nắng và đừng để quạt thổi thẳng vào mặt hoa, hoa sẽ xuống rất nhanh. Mấy việc giữ hoa tươi được lâu nói kỹ hơn trong bài cách chăm sóc vòng hoa viếng tươi lâu.
Sau khi đưa tang. Nếp phổ biến là mang hoa ra mộ đặt lên phần mộ mới, phần còn lại thì hoá cùng vàng mã hoặc gửi lên chùa. Điều nhà nào cũng nên tránh là dồn hoa vào thùng rác ngay trước mặt tang quyến và khách còn ở lại.
Phần khung kệ. Khung sắt thường do bên làm hoa hoặc dịch vụ tang lễ thu lại. Hỏi trước một câu ngay khi đặt hoa thì lúc xong tang đỡ phải lo chỗ để.
Băng chữ trên kệ. Nhiều nhà gỡ và gom lại để đối chiếu với sổ tang khi viết thư cảm ơn. Cách này gọn hơn là cố nhớ xem đoàn nào đã gửi hoa.
7. Kiêng gì trong thời gian để tang
Sau khi chôn cất xong, nhà bước vào thời gian để tang. Đây là lúc các điều kiêng chuyển từ chuyện nghi lễ sang chuyện sinh hoạt hằng ngày.
Lệ cũ để tang cha mẹ ba năm. Nay phần lớn các nhà rút còn một năm, có nơi tính tới ngày giỗ đầu là mãn. Mỗi họ mỗi khác nên hỏi trưởng họ hoặc người lớn trong nhà là chắc nhất, đừng suy từ nhà này sang nhà khác.
Những việc kiêng trong thời gian để tang
| Việc | Lệ chung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cưới hỏi | Hoãn lại cho tới khi mãn tang | Nhà nào có đám cưới đã định ngày thì lệ cho phép cưới chạy tang, làm gọn trước khi phát tang |
| Khai trương, mở việc làm ăn lớn | Hoãn | Gốc ở lễ nghĩa nhiều hơn ở điềm gở |
| Xây nhà, sửa nhà lớn | Hoãn | Việc sửa nhỏ và việc cần thiết thì không phải kiêng |
| Đi chúc Tết, xông đất | Kiêng trong năm đầu | Điều được giữ chặt nhất tới nay. Người ta ngại mang chuyện tang tới nhà người khác đầu năm |
| Dự tiệc vui, đám cưới người khác | Kiêng | Gửi quà mừng và nói rõ lý do là đủ phải phép |
| Thăm người đang ốm, thăm nhà mới sinh | Kiêng | Lệ này nhiều nơi vẫn giữ, gọi điện hỏi thăm thay cho tới tận nơi |
| Quần áo màu sặc sỡ | Tránh | Con cháu mặc tối màu và giản dị trong thời gian để tang |
| Ăn chay | Tuỳ đạo và tuỳ nhà | Là nếp nhà Phật trong 49 ngày, không phải luật chung cho mọi gia đình |
8. Bốn mốc cần nhớ sau khi đưa tang
Kiêng cữ không kéo dài đều một mức từ đầu tới cuối, mà nới dần theo từng mốc. Biết trước các mốc này thì nhà đỡ lúng túng.
Các mốc sau tang và mức kiêng cữ tương ứng
| Mốc | Tên gọi | Nhà thường làm gì | Mức kiêng |
|---|---|---|---|
| Ba ngày sau chôn | Mở cửa mả | Ra mộ làm lễ, đắp lại mộ | Chặt nhất. Nhà gần như không ra ngoài |
| Bảy ngày một lần, đủ bảy lần | Cúng thất | Cúng tại nhà hoặc gửi chùa tụng kinh | Chặt. Hạn chế chỗ đông người |
| 49 ngày | Chung thất | Lễ lớn, nhiều nhà làm cơm chay | Bắt đầu nới. Nhà theo Phật thường thôi ăn chay từ đây |
| 100 ngày | Tốt khốc, nghĩa là thôi khóc | Cúng trăm ngày | Nới thêm. Sinh hoạt dần trở lại bình thường |
| Tròn một năm | Giỗ đầu | Giỗ lớn, họ hàng tập trung | Nhiều nhà tính tới đây là mãn tang |
| Hết hạn để tang | Mãn tang, còn gọi là trừ phục | Đốt khăn tang, rước bài vị lên bàn thờ gia tiên | Hết kiêng. Bàn thờ vong nhập vào bàn thờ chung |
9. Trùng tang: nên hiểu thế nào cho phải
Trùng tang là nỗi sợ lớn nhất trong các điều kiêng, vì nó nói tới chuyện trong nhà sẽ có người mất tiếp. Cách tính dựa vào giờ, ngày, tháng và năm mất của người đã khuất, và mỗi thầy tính một kiểu.
Có mấy điều nên nói cho rõ. Đây là quan niệm dân gian, không có cách nào kiểm chứng được, và bản thân các cách tính cũng không thống nhất với nhau. Chuyện một nhà có nhiều người mất trong thời gian ngắn thường có lý do đời thường: các cụ cùng tuổi cao, cùng một chứng bệnh trong họ, hoặc cùng một biến cố.
Nhà nào tin và muốn làm lễ gửi vong lên chùa cho yên lòng thì cứ làm, đó là quyền của gia đình. Điều nên tránh là để nỗi sợ này đẩy nhà vào chỗ tốn kém quá sức, hoặc khiến người trong nhà nghi kỵ và trách móc lẫn nhau đúng lúc đang cần dựa vào nhau nhất.
10. Ba điều kiêng cữ giữ quá tay thì hại nhiều hơn lợi
Ngăn người thân ở xa về chịu tang. Lý do thường là tuổi xung hoặc đang mang thai. Giữ sức khoẻ thì đúng, nhưng ngăn hẳn một người con về nhìn mặt cha mẹ lần cuối là điều nhiều gia đình về sau ân hận. Cách dung hoà đã nói ở mục 3.
Thức trắng nhiều đêm liền cho đủ lễ. Tang quyến kiệt sức rồi đổ bệnh ngay sau tang là chuyện rất hay gặp. Không có tục nào bắt người sống phải như vậy. Chia ca cho người trong họ thay nhau trông là cách làm đúng lễ mà vẫn giữ được sức.
Đốt vàng mã và hoá đồ quá nhiều. Vừa tốn kém giữa lúc nhà đang nhiều khoản phải lo, vừa nguy hiểm nếu đốt trong nhà phố hay chung cư. Nhiều chùa hiện khuyên giảm phần này và chuyển sang làm việc thiện hồi hướng.
11. Ngoài Bắc kiêng chặt hơn trong Nam
Cùng là người Việt nhưng mức giữ lễ hai miền không giống nhau. Tang lễ Bắc Bộ chịu ảnh hưởng rõ của chữ lễ Nho giáo nên giữ gần như nguyên vẹn chuỗi nghi thức, và các điều kiêng cũng được giữ chặt hơn, kéo dài hơn.
Trong Nam thì nhịp gọn hơn, tang thường chỉ một tới ba ngày và số nghi thức ít hơn. Không khí đám tang miền Nam cũng nhẹ hơn, có nhạc lễ suốt đám và khách viếng thường được mời ở lại ăn. Chuyện này hay làm người mới hiểu lầm là trong Nam không kiêng gì, thực ra phần kiêng về màu sắc và về lễ nghĩa vẫn giữ nguyên. Khác biệt giữa hai miền nói kỹ trong bài phong tục chọn hoa đám tang người miền Nam.
Còn phần dành cho người tới viếng, gồm trang phục, lời nói, hành vi và phong bì, có bài riêng về những điều cấm kỵ khi đi viếng đám tang.
Tham khảo các mẫu hoa viếng
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tang kiêng những gì?
Trong mấy ngày tang thì kiêng để chó mèo lại gần thi hài, kiêng nước mắt rơi vào thi hài lúc khâm liệm, kiêng để nhang đèn tắt và kiêng chụp ảnh quay phim linh cữu. Sang thời gian để tang thì kiêng cưới hỏi, khai trương, xây nhà lớn, đi chúc Tết xông đất trong năm đầu, dự tiệc vui và mặc quần áo sặc sỡ.
Vì sao kiêng để chó mèo lại gần thi hài?
Dân gian sợ hiện tượng gọi là quỷ nhập tràng khi chó hoặc mèo nhảy qua người đã mất. Lý do đủ để giữ điều kiêng này thì thực tế hơn: tránh con vật động vào thi hài, và tránh cảnh cả đám tang nhốn nháo giữa lúc đông người. Nhốt chó mèo sang chỗ khác và cắt cử người trông linh cữu cả ngày lẫn đêm là đủ.
Bàn thờ người mới mất nên cắm hoa gì?
Cúc vàng và cúc trắng là loài quen dùng nhất, thêm huệ ta, sen, ly trắng hoặc lan trắng đều hợp. Kiêng hoa màu đỏ, hồng cánh sen và cam rực vì đó là màu của hỷ sự. Cũng kiêng để hoa héo rũ trên bàn thờ, mỗi sáng nhặt bỏ bông hỏng và thay nước là được.
Hoa viếng sau khi tang xong thì xử lý thế nào?
Nếp phổ biến là mang hoa ra mộ đặt lên phần mộ mới, phần còn lại hoá cùng vàng mã hoặc gửi lên chùa. Nên tránh dồn hoa vào thùng rác ngay trước mặt tang quyến và khách còn ở lại. Khung sắt của kệ hoa thường do bên làm hoa hoặc dịch vụ tang lễ thu lại, hỏi trước một câu khi đặt hoa là gọn nhất.
Phụ nữ mang thai có được dự đám tang trong nhà không?
Lệ chung khuyên thai phụ, người cao tuổi và người đang ốm tránh dự lễ nhập quan cùng lễ hạ huyệt. Lý do thực tế là nhà tang lễ đông, kín, nhiều khói nhang và phải đứng lâu nên người yếu sức dễ mệt. Cách dung hoà nhiều nhà chọn là vẫn về chịu tang, chỉ không đứng sát lúc làm lễ và ra ngoài nghỉ khi thấy mệt.
Nhà có tang bao lâu thì được cưới hỏi, khai trương?
Lệ cũ để tang cha mẹ ba năm, nay phần lớn các nhà rút còn một năm và tính tới ngày giỗ đầu là mãn tang. Trước mốc đó thì hoãn cưới hỏi, khai trương và xây nhà lớn. Nhà nào có đám cưới đã định ngày thì lệ cho phép cưới chạy tang, làm gọn trước khi phát tang. Mỗi họ mỗi khác nên hỏi trưởng họ cho chắc.
Trùng tang là gì, có đáng lo không?
Trùng tang là quan niệm dân gian cho rằng người mất vào giờ hoặc ngày xấu thì trong nhà sẽ có người mất tiếp. Cách tính dựa vào giờ ngày tháng năm mất, và mỗi thầy tính một kiểu, không có cách nào kiểm chứng được. Nhà nào muốn làm lễ gửi vong lên chùa cho yên lòng thì cứ làm, chỉ nên tránh để nỗi sợ này đẩy gia đình vào chỗ tốn kém quá sức hoặc nghi kỵ lẫn nhau.
Giữ cái nào và bỏ cái nào
Nếu chỉ nhớ được một điều từ bài này, hãy nhớ cách chia ba nhóm ở đầu bài. Điều kiêng có gốc thực tế thì giữ, vì bỏ đi là thiệt thật. Điều thuần tín ngưỡng thì tuỳ nhà và tuỳ đạo, theo được thì lòng yên hơn. Còn điều nào mà giữ nó khiến người trong nhà kiệt sức, tốn kém quá sức hoặc phải xa mặt nhau lần cuối, thì nới ra.
Người xưa đặt ra những điều kiêng này là để nhà có tang bớt rối và giữ được lễ, chứ không phải để chất thêm gánh lên vai người đang đau. Chỗ nào phân vân thì hỏi người lớn trong họ, vì mỗi vùng mỗi nếp và mỗi nhà mỗi khác.
Cần đặt hoa viếng hay hoa cho bàn thờ vong, gọi 0367921256 để được tư vấn theo đúng hoàn cảnh của gia đình. Xem mẫu tại DatHoaDamTang.Com.